शिक्षक झालो नाही, घडत गेलो...

 एका सामान्य शेतकरी कुटुंबातील मुलाचा शिक्षक होण्यापर्यंतचा प्रवास

                         कॅप्टन नवनाथ लवटे

शिक्षक दिन म्हणजे केवळ शिक्षकांचा गौरव करण्याचा दिवस नाही, तर आपल्या शिक्षकत्वाच्या प्रवासाकडे मागे वळून पाहण्याचा दिवस आहे. आपण शिक्षक कसे झालो, आपल्याला या क्षेत्रात येण्याची प्रेरणा कुठून मिळाली आणि आपल्या विद्यार्थ्यांच्या जीवनात आपण किती सकारात्मक बदल घडवून आणू शकलो, याचा विचार करण्याचा हा दिवस आहे.

आज ५ सप्टेंबर शिक्षक दिनाच्या निमित्ताने माझ्या शिक्षक म्हणून झालेल्या प्रवासाकडे पाहताना मनात एकच विचार येतो—“मी शिक्षक झालो नाही; मी शिक्षक म्हणून घडत गेलो.”

माझा जन्म १५ डिसेंबर १९८१ रोजी सोलापूर जिल्ह्यातील माळशिरस तालुक्यातील मेडद या छोट्याशा गावात, आई बायडाबाई आणि वडील श्रीपती लवटे यांच्या शेतकरी कुटुंबात झाला. परिस्थिती अत्यंत सामान्य आणि आर्थिकदृष्ट्या प्रतिकूल होती. मात्र आई-वडिलांनी परिस्थितीची जाणीव ठेवूनही शिक्षणाची प्रेरणा आणि संस्कारांची श्रीमंती दिली. आयुष्यात काहीतरी करायचे असेल तर शिक्षण हाच त्याचा मार्ग आहे, हा संस्कार बालपणातच मनावर रुजला.

माझे प्राथमिक शिक्षण जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, मेडद येथे इयत्ता पहिली ते सातवीपर्यंत झाले. त्यानंतर श्री भैरवनाथ विद्यालय, मेडद येथे इयत्ता आठवी ते दहावीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. ग्रामीण भागातील वातावरण, मर्यादित साधने आणि सामान्य आर्थिक परिस्थिती असूनही शिक्षणाची ओढ मात्र कायम होती.

दहावीनंतर पुढील शिक्षणाचा प्रश्न उभा राहिला. परिस्थिती लक्षात घेता शिक्षणासाठी स्वतः काहीतरी करणे आवश्यक होते. याच काळात रयत शिक्षण संस्थेची ‘कमवा आणि शिका’ योजना माझ्या जीवनातील महत्त्वाचा आधार ठरली. या योजनेच्या माध्यमातून धनंजयराव गाडगीळ वाणिज्य महाविद्यालय, सातारा येथे अकरावीपासून पदवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले.

‘कमवा आणि शिका’ या संकल्पनेने मला केवळ आर्थिक आधार दिला नाही, तर स्वावलंबन, श्रमप्रतिष्ठा, वेळेचे नियोजन आणि जबाबदारी यांचे धडे दिले. शिक्षण घेत असताना काम करण्याचा अनुभव माझ्या व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीत अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. आज शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना त्या अनुभवांचे महत्त्व मला प्रकर्षाने जाणवते.

पदवीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतरही शिकण्याची प्रक्रिया थांबवायची नव्हती. पुणे विद्यापीठातून एम.कॉम. पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. त्याचबरोबर सोलापूर विद्यापीठातून बार्शी येथे बी.एड. शिक्षण पूर्ण केले. विषयाचे ज्ञान आणि अध्यापनशास्त्र यांचा योग्य समन्वय झाला तरच विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण देता येते, याची जाणीव याच काळात अधिक दृढ झाली.

शिक्षण पूर्ण करत असताना मनात एक स्वप्न आकार घेत होते—शिक्षक व्हायचे!

हे स्वप्न ७ ऑक्टोबर २००८ रोजी प्रत्यक्षात आले. रयत शिक्षण संस्थेच्या माढा कॉलेजमध्ये ज्युनिअर कॉलेज शिक्षक म्हणून माझ्या सेवेला सुरुवात झाली. एका सामान्य शेतकरी कुटुंबातून आलेल्या मुलाने शिक्षक म्हणून वर्गात उभे राहणे, विद्यार्थ्यांसमोर विषय मांडणे आणि त्यांच्या भवितव्याच्या जडणघडणीत सहभागी होणे, हा माझ्यासाठी आयुष्यातील अत्यंत अभिमानाचा आणि भावनिक क्षण होता.

२००८ ते २०१५ या कालावधीत माढा येथे ज्युनिअर कॉलेजमध्ये शिक्षक म्हणून कार्य केले. या काळात अध्यापनातील बारकावे शिकत गेलो. विद्यार्थ्यांच्या विविध क्षमता, अडचणी, प्रश्न आणि स्वप्ने समजून घेताना माझी शिक्षक म्हणून जडणघडण होत गेली.

यानंतर २०१५ ते २०१९ या कालावधीत रयत शिक्षण संस्थेच्या मालोजीराजे माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय, लोणंद येथे कार्य करण्याची संधी मिळाली. विविध स्तरांवरील विद्यार्थ्यांसोबत काम करताना अध्यापनाची व्याप्ती अधिक व्यापक झाली.

२०१९ ते २०२४ या कालावधीत पुन्हा कला व वाणिज्य महाविद्यालय, माढा येथे सेवा करण्याची संधी मिळाली. या काळात विषयज्ञानाबरोबरच विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर भर देण्याचा प्रयत्न केला.

जुलै २०२४ पासून आजअखेर रयत शिक्षण संस्थेच्या महात्मा गांधी माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय, आष्टा, तालुका वाळवा, जिल्हा सांगली येथे कार्यरत आहे. आजच्या बदलत्या शैक्षणिक वातावरणात विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण देतानाच तंत्रज्ञान, डिजिटल साधने आणि नव्या शैक्षणिक पद्धतींचा योग्य वापर करण्याचा प्रयत्न सातत्याने सुरू आहे.

माझ्या शिक्षक प्रवासात NCC नेही महत्त्वाची भूमिका बजावली. विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, नेतृत्वगुण, आत्मविश्वास, राष्ट्रप्रेम, सामाजिक बांधिलकी आणि संघभावना निर्माण करण्यासाठी NCC हे प्रभावी माध्यम आहे. शिक्षक म्हणून वर्गातील अध्यापनाबरोबरच विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी काम करण्याची संधी मला NCCच्या माध्यमातून मिळाली.

माझ्यासाठी शिक्षक म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणारी व्यक्ती नाही. शिक्षक हा विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देणारा मार्गदर्शक असतो. विद्यार्थ्याच्या मनातील न्यूनगंड दूर करणे, त्याच्यामध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणे, त्याला योग्य दिशा देणे आणि त्याच्या स्वप्नांना बळ देणे हेही शिक्षकाचे कर्तव्य आहे.

आज शिक्षणक्षेत्र झपाट्याने बदलत आहे. पारंपरिक फळा-खडूपासून डिजिटल वर्गापर्यंत आणि आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच AIच्या युगापर्यंत आपण आलो आहोत. या बदलत्या काळात शिक्षकाने स्वतःही सतत शिकत राहणे आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना भविष्याच्या जगासाठी तयार करणारा शिक्षक स्वतः भविष्यकालीन शिक्षणाशी जोडलेला असला पाहिजे, असे मला वाटते.

माझ्या प्रवासाकडे पाहताना मला जाणवते की, परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी शिक्षण, मेहनत आणि सातत्य यांच्या बळावर माणूस आपले आयुष्य बदलू शकतो. एका छोट्याशा गावातील सामान्य शेतकरी कुटुंबातून सुरू झालेला माझा प्रवास ‘कमवा आणि शिका’ योजनेतून पुढे गेला आणि आज शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांसोबत काम करण्याची संधी मला मिळत आहे. हा प्रवास माझ्यासाठी केवळ वैयक्तिक यशाची कथा नाही; तर शिक्षणाच्या सामर्थ्याची जिवंत अनुभूती आहे.

आज मी माझ्या आई-वडिलांचे स्मरण करतो. त्यांनी दिलेले संस्कार, शिक्षणाची प्रेरणा आणि संघर्ष करण्याची शिकवण हीच माझ्या जीवनाची खरी संपत्ती आहे. तसेच रयत शिक्षण संस्थेने दिलेल्या संधीबद्दल मनात सदैव कृतज्ञता आहे. कारण रयतने मला केवळ शिक्षण दिले नाही, तर शिक्षणातून जीवन घडवण्याची दिशा दिली.

शिक्षक म्हणून जवळपास दोन दशकांच्या प्रवासात असंख्य विद्यार्थी भेटले. त्यांच्या प्रश्नांतून मी शिकलो, त्यांच्या अडचणींतून संवेदनशील झालो, त्यांच्या यशातून आनंद घेतला आणि त्यांच्या अपयशातून अधिक चांगले शिकवण्याची प्रेरणा घेतली.

म्हणूनच आज शिक्षक दिनाच्या दिवशी मी स्वतःला एक प्रश्न विचारतो—“मी किती विद्यार्थ्यांना शिकवले?” यापेक्षा महत्त्वाचा प्रश्न आहे—“मी किती विद्यार्थ्यांना शिकण्याची प्रेरणा दिली?”

कारण शिक्षकाच्या कामाचे खरे मूल्यमापन केवळ परीक्षेतील गुणांमध्ये होत नाही. शिक्षकाच्या शिकवणीचा खरा परिणाम त्याच्या विद्यार्थ्यांच्या विचारांमध्ये, वर्तनात, आत्मविश्वासात आणि जीवनातील यशात दिसून येतो.

आजही माझे शिकणे थांबलेले नाही. प्रत्येक नवीन विद्यार्थी, प्रत्येक नवीन वर्ग आणि प्रत्येक नवीन शैक्षणिक आव्हान मला काहीतरी नवीन शिकवते.

म्हणूनच माझ्या शिक्षक प्रवासाची कहाणी एका वाक्यात सांगायची झाली तर मी एवढेच म्हणेन—

“शिक्षक होणे हे माझे ध्येय होते;

पण शिक्षक म्हणून सतत घडत राहणे,

ही माझ्या आयुष्याची साधना आहे.”

शिक्षक दिनाच्या निमित्ताने माझ्या सर्व सहकारी शिक्षकांना आणि माझ्या प्रिय विद्यार्थ्यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!

शिक्षक घडवतो विद्यार्थी;

पण प्रत्येक विद्यार्थीही आपल्या शिक्षकाला थोडे अधिक चांगले शिक्षक बनवत असतो.

हीच माझ्या शिक्षक जीवनाची खरी कमाई आहे.